Saz Ne Zaman Ortaya Çıktı? Orta Asya’dan Anadolu’ya Telli Miras

Müzik tarihi araştırmacılarının ve etnomüzikologların en çok üzerinde durduğu sorulardan biri olan saz ne zaman ortaya çıktı sorusu, bizi tek bir tarihe değil, binlerce yıllık bir kültürel birikime götürür. Bugün Anadolu’nun her köşesinde yankılanan bu sesin kökeni, aslında Türklerin göçebe yaşam tarzından yerleşik hayata geçişine ve Orta Asya bozkırlarından Anadolu’nun kalbine uzanan uzun bir yolculuğun öyküsüdür.

Bozkırın Sesi: Kopuz Dönemi

Enstrümanın ilk somut izlerini sürmek istediğimizde karşımıza "Kopuz" çıkar. Hunlar ve Göktürkler döneminde kutsal bir araç kabul edilen, ozanların ve kamların elinde ruh bulan kopuz, bugünkü bağlamanın en ilkel atasıdır. Arkeolojik bulgular ve Çin kaynakları, telli ve tekneli çalgıların milattan önceki yüzyıllarda dahi Türk boyları arasında yaygın olduğunu göstermektedir. Ancak saz ne zaman ortaya çıktı dediğimizde, modern formuna en yakın dönüşümün 11. yüzyıl itibarıyla başladığını söylebiliriz. Büyük Selçuklu Devleti ile birlikte Anadolu’ya taşınan bu çalgı, buradaki yerel bitki örtüsü (dut, ardıç ağacı) ve iklim şartlarıyla yeniden şekillenmiştir.

Anadolu’da Kimlik Kazanımı: 13. - 16. Yüzyıl

Bağlamanın gerçek anlamda bugünkü formuna evrilmesi, Anadolu’daki tasavvufi düşüncenin ve aşık geleneğinin güçlenmesiyle eş zamanlıdır. 13. yüzyılda Yunus Emrelerin, 16. yüzyılda Pir Sultan Abdalların elinde "telli kuran" olarak adlandırılan enstrüman, teknik olarak perdeli bir yapıya kavuşmuştur. Bu dönemde metal tellerin henüz icat edilmemiş olması nedeniyle kiriş ve bağırsak teller kullanılıyordu. Tarihsel süreçte saz ne zaman ortaya çıktı sorusuna teknik bir yanıt arayanlar için, sap üzerindeki perdelerin standartlaşmaya başladığı 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başı "modern bağlamanın doğuşu" olarak kabul edilir.

Eğitimde Tarihsel Bilincin Önemi

Bugün Bakırköy’ün kalbinde yer alan kurumumuzda, sadece nota bilgisini değil, enstrümanın bu kadim geçmişini de öğrencilerimize aktarıyoruz. MEB onaylı bir bağlama kursu programına dahil olan her birey, aslında parmaklarının altındaki tellerin bin yıllık bir göçün sesi olduğunu hisseder. Eğitim sürecinde enstrümanın tarihini bilmek, icra kalitesini artıran ve müzisyen ile çalgı arasında kopmaz bir bağ kuran en önemli unsurdur.

Özellikle kişisel gelişime önem veren yetişkinler veya konservatuvar sınavlarına hazırlanan gençler için sunduğumuz özel bağlama kursu seçenekleri, teorik tarih bilgisini pratik uygulama ile harmanlar. Bir öğrenci, elindeki bağlama tınısının neden bu kadar hüzünlü veya neden bu kadar coşkulu olduğunu, ancak onun hangi yollardan geçerek bugüne geldiğini öğrendiğinde kavrayabilir.

 Bir Evrimin Anatomisi

Özetlemek gerekirse; saz ne zaman ortaya çıktı sorusunun cevabı, milattan önce Orta Asya bozkırlarında atılan ilk düğümlerde, 1071 sonrası Anadolu’nun dut ağaçlarında ve 20. yüzyılın usta yapımcılarının atölyelerinde gizlidir. Saz, donmuş bir tarih dilimi değil, sürekli devinen, gelişen ve her çağda kendini yeniden üreten canlı bir kültürel organizmadır.

Günümüzde bu geleneği profesyonel düzeyde yaşatmak isteyenler için temel, orta ve ileri seviye eğitim programlarımızla Anadolu’nun bu eşsiz mirasını geleceğe taşıyoruz.